Η Ατελείωτη Ζήτηση: Λύση ή Πρόβλημα;

Μερικά χρόνια τώρα μελετάω τον καπιταλισμό και μπορώ να πω ότι είναι πολύ μπερδεμένος. Θεωρία, σου λέει, τη μαθαίνεις. Μετά κοιτάς στην πράξη και όλα είναι διαφορετικά. Αλλά αυτοί οι καθηγητάδες συνεχίζουν το χαβά τους. Βασίζονται πάλι στη θεωρία για να μας βγάλουν από την κρίση όταν αποδεικνύεται ότι οι περιορισμοί αυτής είναι απεριόριστες. Τώρα, για να καταλάβετε, μιλάνε για αύξηση της εγχώριας ζήτησης στην Κίνα και μείωση των εξαγωγών της προς τις ΗΠΑ ώστε οι τελευταίες να μην καταναλώνουν τόσο φθηνά. Αυτό με τη σειρά του θα μειώσει τόσο τα εμπορικά πλεονάσματα της Κίνας όσο και τα ελλείμματα των ΗΠΑ στα οποία χρεώνεται ο απερίσκεπτος δανεισμός των τελευταίων.
Μα καλά ρε παιδιά, διανοείστε τι επίπτωση θα έχει μια ακόμα μεγαλύτερη αύξηση της κατανάλωσης και της επένδυσης στην Κίνα; Καταρχήν, τι περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα έχει;
Δεύτερο στη σειρά έρχεται το παραμύθι της ευμάρειας. Πολύ εύκολα μιλάτε περί αύξησης της ζήτησης στα δυτικά της χώρας όπου τα εισοδήματα είναι χαμηλά. Δηλαδή, έγιναν που έγιναν πλούσιοι στις ανατολικές ακτές της χώρας, πρέπει να γίνουν και στα δυτικά. Η λύση δηλαδή στην οικονομική κρίση είναι η περαιτέρω αύξηση του πλούτου. Κάποιοι θα πουν ότι δεν πρόκειται περί αύξησης του πλούτου αλλά περί ανακατανομής του και μάλιστα περισσότερο δίκαιης. Α, μάλιστα, όπως υποτίθεται ότι έγινε και σε όλες τις χώρες και ιδίως στις ΗΠΑ (και την Ελλάδα) μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού όπου οι αγορές θα εξασφάλιζαν πλούτο για όλους. Δημοκρατία και στα κέρδη. Έτσι ο δανεισμός για κατανάλωση πήγε σύννεφο, για να έχει βίλα και η θείτσα μου. Έτσι έβαλαν στο παιχνίδι της κερδοσκοπίας τον κοσμάκη λέγοντάς το «λαϊκό καπιταλισμό». Παίξε κι εσύ, είναι εύκολο, αγόρασε μετοχές. Τώρα οι πιο πολλοί κλαίνε.
Το ίδιο θα πουν αύριο και στους φτωχούς κινέζους και όλους τους ομοίους τους. Αρχικά θα έρθει μια πραγματική ανάπτυξη (ήδη έχει έρθει), δηλαδή επενδύσεις σε πάγιο κεφάλαιο (δρόμους και άλλες υποδομές) και βιομηχανία. Έπειτα όμως αναγκαστικά θα αναπτυχθεί η χρηματαγορά και η ανάπτυξη θα λέγεται χρηματοοικονομική. Και πάλι δάνεια και πάλι κατανάλωση χωρίς παραγωγή. Θα σας πουν ότι η Κίνα προστατεύει τις κεφαλαιαγορές της και μια τέτοια έκρυθμη κατάσταση θα αποφευχθεί. Σωστά, το ερώτημα όμως είναι για πόσο καιρό θα γίνεται αυτό; Όσο οι κυβερνήσεις δεν αφήνουν το κεφάλαιο απόλυτα ελεύθερο η Κίνα δεν απειλείται από μεγάλη κρίση. Υπάρχουν όμως και οι δυνάμεις που εξαρτούν την ισχυρή θέση της χώρας με την εκ μέρους της κυκλοφορίας ενός ισχυρού διεθνούς νομίσματος. Τέτοια προοπτική δε συνάδει με τους ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων.
Αυτά τα διδάγματα πολλοί επιχειρηματίες και πολιτικοί δεν τα ξέρουν καν και όσοι τα γνωρίζουν δεν τα λένε ανοιχτά. Οι οικονομολόγοι πάλι τα γνωρίζουν αλλά συνεχίζουν να πιστεύουν ότι πάντα κάπου θα βρεθεί ζήτηση για να απορροφήσει την τεράστια προσφορά. Αυτό όμως λέγεται problem-solving (επικεντρωμένη στη λύση του προβλήματος) και όχι problem-prevention (επικεντρωμένη στην πρόληψη του προβλήματος) επιστήμη.
Όταν η Κίνα φτάσει να έχει εξαντλήσει τους πόρους της, περιβαλλοντικούς και ανθρώπινους, τότε θα έχει γίνει η Αμερική του 2050. Μέχρι τότε πρέπει να βρεθεί ζήτηση για τα δάνεια των Κινέζων κάπου αλλού στον πλανήτη. Αν δεν υπάρχει ζήτηση πρέπει να τη δημιουργήσουμε εμείς. Μέχρι να το κάνουμε αυτό θα υποφέρουμε από κρίσεις. Και οι κρίσεις θα συνεχίζονται και η ιστορία θα κινείται από μόνη της με βάση τους νόμους της προσφοράς και της ζήτησης.
Και εμείς οι ανειδίκευτοι, εκτός από χαμηλόμισθο εργατικό κόστος, νομίζουμε ότι δεν παίζουμε κανένα ρόλο σε όλη αυτή τη διαδικασία. Έτσι ακούμε χωρίς να κρίνουμε, κρίνουμε χωρίς να ξέρουμε και ξέρουμε χωρίς να έχουμε ακούσει. Μόνο περιμένουμε να δούμε ποιο καινούργιο φρούτο θα μας πλασάρουν για να πάμε να το ζητήσουμε.

Ξύπνημα (ξανά)

Είναι εκείνο το πρωί στην πρωτεύουσα, στο ισόγειο σπιτάκι όπου το ξύπνημα έρχεται με ένα τόσο καθαρό μυαλό όσο και ζαλισμένο κεφάλι απο τις χθεσινές κρεπάλες. Καλύτερα ίσως να είναι κανείς συγγραφέας επί κομμουνιστικού καθεστώτος παρά επί καπιταλιστικού. Εντυπωσιακό να φαντάζεσαι τι έχουν στη ψυχή και στο μυαλό τους οι άνθρωποι του πλουραλισμού της μετα-ώριμης και γερασμένης -αν ποτέ γίνεται αυτό- καπιταλιστικής κοινωνίας. Έχουν το ποδόσφαιρο και τον γκολτζή της εβδομάδας, το πιο καλό καινούριο ringtone, τη νέα τηλεόραση υγρών κρυστάλλων 40 και ιντσών, το νέο υποσχόμενο εναλλακτικό δισκάκι απο την Άπω Αμερική (στο διαδίκτυο βέβαια). Και χίλια δυό άλλα πράγματα,τόσο αποκομμένα το ένα απο το άλλο, τόσο διασκορπισμένα όπου θα έλεγες αν ζούσες ή ποτέ φοβήθηκες οτι θα ζούσες σε έναν κοινωνικό φασισμό, μονοδιάστατο και επιβεβλημένο, θα έλεγες οτι αυτά συμβολίζουν την δραστηριοποίηση και απελευθέρωση του ατόμου.
Το άτομο με μια κουβέντα κάνει ότι θέλει. Ζήτω ο πλουραλισμός στην κατανάλωση. Ζήτω η άγνοια για την παραγωγή και τους συντελεστές της, ζήτω ο εαυτός μου και η ελευθερία μου. Είμαι εγώ και είμαι ελεύθερος απο τους άλλους. Είμαι μόνος και πασχίζω να βρω επαφή. Είμαι κι εγώ ένας συντελεστής χρήσιμος για την κατανάλωση του πλουραλισμού και υποτιμημένος για την παραγωγή του. Θεωρητική προκατάληψη είμαι, είμαι ότι είναι οι σκέψεις μου. Και οι σκέψεις υποκινούνται απο το σύστημα και την αντισυστημικότητα. Πόσο έχεις ανάγκη το ένα όταν το άλλο κατέχει το μυαλό σου...χμ, υπερβολή ίσως. Διανοητικός αυνανισμός ύστερης αστικής συνείδησης, ύστερης με την έννοια της κατάπτωσής της απο την υποσχόμενη μεσαία τάξη στην υποτιμημένη part time απασχόληση. Αυνανισμός λόγω πλήστου ελεύθερου χρόνου. Ζήτω η ελευθερία!

Part 2
Πέρα απο την επίδειξη, η μαρξιστική θεωρία δεν έχει άδικο και για την ακρίβεια βρίσκει τον στόχο της όταν κριτικάρει τον σχηματισμό του κεφαλαίου ως μή ξεχωριστό παραγωγικό συντελεστή, αλλά παραγόμενο απο την εργασία. Αυτό συντελείται σήμερα σε ένα νέο εξελιγμένο οικονομικό σκηνικό όπου οι φορντικές οικονομίες κλίμακας που απαιτούσαν μια μεγάλη μάζα εργαζομένων, τόσο για την παραγωγή των καταναλωτικών όσο και των κεφαλαιουχικών αγαθών, δίνουν τη θέση τους στην δικτυωμένη τεχνολογική οικονομία η οποία με τη σειρά της είναι έντασης τεχνολογικού και όχι εργασιακού κεφαλαίου. Ποιο είναι το ζήτημα λοιπόν? Μα οτι το νέο κεφάλαιο, το τεχνολογικό δε πολυχρειάζεται την εργασία για την αναπαραγωγή του. Αρκούν οι εξειδικευμένοι διοικητικοί, επιχειρηματικοί και επιστημονικοί χειριστές του για να αυξήσουν την φθηνή προσφορά (τον πάγιο στόχο των κλασικών και νεοκλασικών οικονομολόγων) προιόντων και υπηρεσιών. Και εκεί δημιουργείται ο καταναλωτικός πλουραλισμός ο οποίος όμως δε συνοδεύεται απο παραγωγική απασχόληση λόγω ακριβώς της υποτίμησης της εργασίας.
Το κεφάλαιο, οι πρώτες ύλες, τα μηχανήματα, δεν έχουν αυθύπαρκτη αξιακή οντότητα αλλά έχουν παραχθεί απο την εργασία κι αυτά. Όσο η παραγωγή τους γινόταν με τις γνωστές οικονομίες βιομηχανικής κλίμακας και η εργασία κατανεμόταν σε μεγάλες ποσότητες για την παραγωγή τους τόσο η πλήρης απασχόληση επιτυγχάνοταν (μέχρι τα 70ς κυρίως) και η κατανομή του εισοδήματος μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου ήταν σχετικά ισορροπημένη (αυτό οδήγησε και στην πολιτική εξαργύρωση των κοινωνικών αγώνων της εργατικής τάξης με την άνοδο της σοσιαλδημοκρατίας στην Ευρώπη).
Τις τελευταίες δεκαετίες όμως έχουμε τη μερική υποκατάσταση της εργασίας απο την τεχνολογία. Αυτό θα μπορούσε να απαλλάξει την εργασία απο τον υπερβολικό φόρτο αλλά δεν το έκανε (προφανώς γιατί χρειάζεται και πολιτική παρέμβαση ενώ το πρόταγμα της εποχής είναι let the prices work). Επίσης, παλαιότερα το βιομηχανικό κεφάλαιο, στηριζόταν στο φορντικό σύστημα και σε παλαιότερες μηχανικές και ηλεκτρολογικές (και όχι σε ηλεκτρονικές και υπολογιστικές 'οπως γίνεται σήμερα) τεχνολογίες, και παραγόταν απο εξειδικευμένη μεν πολυάριθμη και καλοπληρωμένη δε εργασία (η οποία δημιούργησε τη χρυσή μεσαία τάξη του 20ου αιώνα). Σήμερα, οι νέες τεχνολογίες συγκεντρώνουν λίγους, ελάχιστους ειδικούς στο κέντρο της επιχείρησης και αφήνουν μια πλειάδα ειδικευμένων πτυχιούχων σε χαμηλά αμειβόμενη υπο-αποαπασχολησιμότητα (η κατάπτωση που αναφέρθηκε προηγουμένως). Γεννιέται έτσι μια ανισότητα εισοδημάτων πολύ εντονότερη απο την κλασική μεταξύ της κατεξοχήν αστικής τάξης και της εργατικής. Περισσότερο παρουσιάζεται ένα άνοιγμα στην ψαλίδα μεταξύ ανώτερης μεσαίας και κατώτερης μεσαίας τάξης. Η ανισότητα αυτή είναι εν δυναμει εκρηκτικός μηχανισμός για την ισορροπία του παγκόσμιου εισοδηματικού κυκλώματος.
Σα να ξέφυγα λιγάκι απο την μαρξιακή παραδοχή της μή αυτονομίας του κεφαλαίου και να υιοθέτησα την μεταμοντέρνα εκδοχή της απόδρασης του τεχνολογικού κεφαλαίου απο την ισορροπία που η κλασική θεωρία θέλει να μοιράζει μεταξύ του κεφαλαίου και της εργασίας. Θέμα προς νεα ανάρτηση όπως πολλά άλλα που αναφύονται όπως ο ρόλος της κατώτερης τάξης στο σχηματισμό της υπερσυσσώρευσης φθηνών προιόντων λόγω χαμηλών αμοιβών ή λόγω φθηνότερης τεχνολογίας, όλα σχετιζόμενα με το μέλλον της εργασίας, την οικονομία της και την κουλτούρα που φέρει στη νέα εποχή.

Nεοφιλελευθερισμός: απο τα λόγια στην πράξη

Τσεκάρετε το μπλογκ "love for three oranges" που βρίσκεται στην μπλογκόσφαιρά στα αριστερά του δικού μου μπλογκ, για μερικά ακουστικά κλιπάκια του youtube όπου ο καθηγητής οικονομικής γεωγραφίας David Harvey αναλύει τη δική του "σύντομη ιστορία του Νεο-φιλελευθερισμού". Ο Harvey, εκτός απο το "The Brief History of Neoliberalism" έχει γράψει και άλλα σπουδαία βιβλία μεταξύ άλλων τα "The New Imperialism" και "Conditions of Post-Modernity".